dcf.cymru stimulus sheet · Welsh · Year 11
Mae ffynonellau A i E yn ddychmygol: mae’r bobl, y cyrff, y gwefannau, y pentref a’r ffigurau wedi’u creu ar gyfer y wers hon. Mae ffynhonnell F yn crynhoi ffeithiau go iawn o wefan Cadw. Pwnc ymarfer yw hwn.
Sources A to E are invented: the people, organisations, websites, village and figures were created for this lesson. Source F summarises real facts from the Cadw website. This is a practice topic.
Enwau tai mewn perygl? Astudiaeth o werthiant tai, 2016 i 2025
Dr Rhiannon Pugh, Arsyllfa Enwau Cymru. Cyhoeddwyd: Mawrth 2026.
Mae Arsyllfa Enwau Cymru yn gorff ymchwil annibynnol. Ariennir y gwaith hwn gan grantiau gan ddwy ymddiriedolaeth elusennol.
Dull: Astudiwyd 1,500 o dai ag enw Cymraeg a werthwyd mewn un sir wledig yng ngogledd-orllewin Cymru rhwng 2016 a 2025. Cymharwyd yr enw yn yr hysbyseb werthu â’r enw ar gofrestr enwau strydoedd y cyngor ddwy flynedd ar ôl y gwerthiant.
Canfyddiadau:
Cyfyngiadau: Un sir yn unig. Dim ond tai a werthwyd. Nid yw’r astudiaeth yn cynnwys enwau caeau, ffermydd na nentydd, a allai fod yn diflannu’n gyflymach.
Newyddion y Glannau, 14 Mai 2024, gan Siôn Ifan
‘Nant yr Eira’ yn troi’n ‘Snowy Creek’: siom yng Nghwm Eirlys
Mae pentrefwyr yng Nghwm Eirlys yn siomedig ar ôl i fwthyn gwyliau a fu’n cael ei alw’n Nant yr Eira ers o leiaf 1840 gael enw Saesneg newydd. Mae’r enw i’w weld ar fap degwm y plwyf o’r flwyddyn honno.
Yn ôl y perchnogion newydd, a ofynnodd i beidio â chael eu henwi: “Doedd ymwelwyr ddim yn gallu ynganu’r hen enw na’i ffeindio ar-lein.”
Dywedodd y cynghorydd lleol Gareth Hughes: “Mae’r enw’n dweud wrthon ni fod y nant yn rhewi yma bob gaeaf. Pan fydd yr enw’n mynd, mae’r stori’n mynd hefyd.”
Cadarnhaodd llefarydd ar ran y cyngor sir nad oes dim yn y gyfraith sy’n rhwystro perchennog rhag newid enw tŷ.
Cartrefi Cain Cymru, Ionawr 2025. Dim enw awdur.
Eich cartref chi, eich dewis chi
Yma yng Nghartrefi Cain, rydyn ni’n credu’n gryf mai’r perchennog ddylai ddewis enw ei gartref. Mae 90% o’n prynwyr ni yn cadw’r enw Cymraeg, felly does dim problem. Byddai deddf newydd yn codi prisiau tai ac yn gyrru prynwyr i ffwrdd o gefn gwlad Cymru, ac mae pawb yn gwybod hynny.
Yn barod i symud? Cysylltwch â ni heddiw am brisiad am ddim!
Fforwm Clebran, post gan @CymroBalch87, 3 wythnos yn ôl. 2,300 o hoffiadau, 640 o rannau.
Mae POB tŷ yn y pentre ’ma wedi colli ei enw Cymraeg!!! Neb yn gwneud dim byd. Mae’n rhaid i’r Senedd weithredu NAWR. Rhannwch os ydych chi’n cytuno.
Wedi’i gopïo gan ddisgybl, Medi 2026. Y cwestiwn: “Ydy enwau lleoedd Cymraeg wedi’u gwarchod yn y gyfraith?”
Ydyn. Mae enwau lleoedd Cymraeg wedi’u gwarchod gan Ddeddf Enwau Lleoedd (Cymru) 2019, sy’n golygu bod rhaid cael caniatâd y cyngor cyn newid enw tŷ. Yn ôl ymchwil, mae 40% o enwau tai Cymraeg wedi diflannu ers 2000. (Ffynhonnell: astudiaeth prifysgol, 2021)
Cadw, “Historic place names”, cadw.gov.wales. Gwiriwyd Medi 2026. Crynodeb yn Gymraeg gan awdur y wers yw hwn, nid dyfyniad.
Research question: Should the law protect Welsh house and place names?
A (invented research report, named author, independent research body, March 2026): of 1,500 Welsh-named houses sold in one rural county from 2016 to 2025, 135 (9%) had their name changed; 108 of those (80%) got an English name. Houses bought as second or holiday homes: 80 of 400 renamed (20%). Main homes: 55 of 1,100 (5%). The author lists the study’s limits.
B (invented local news article, named reporter, May 2024): a holiday cottage called Nant yr Eira (“snow stream”) since at least 1840 is renamed Snowy Creek. The anonymous owners say visitors could not pronounce or find the old name; a councillor says “when the name goes, the story goes too”; the council confirms nothing in law stops an owner renaming a house.
C (invented estate agent’s blog, no author): owners should choose; “90% of our buyers keep the Welsh name”; a law would raise prices, “everyone knows that”; ends with an advert for a free valuation.
D (invented anonymous forum post, 2,300 likes): “EVERY house in this village has lost its Welsh name!!! The Senedd must act NOW. Share if you agree.”
E (an AI chatbot answer, invented for this lesson): claims Welsh names are protected by a “Place Names (Wales) Act 2019” requiring council permission to rename a house, and that 40% of Welsh house names have vanished since 2000, citing only “a university study, 2021”. There is no such Act, and the statistic has no traceable source.
F (real facts, summarised from Cadw’s “Historic place names” page): the Historic Environment (Wales) Act 2023 requires Welsh Ministers to maintain and publish a list of historic place names; the Royal Commission manages it, free online, nearly 350,000 entries; statutory guidance requires councils, National Park authorities and Natural Resources Wales to take account of the list when naming or renaming; an authority asked to change a historic property name should encourage the applicant to keep it.